Liên hệ
Trong nhiều hợp đồng thương mại hiện nay, điều khoản trọng tài gần như đã trở thành một “chi tiết quen thuộc”. Có thể bạn không để ý quá nhiều khi đọc, nhưng gần như hợp đồng nào cũng có một dòng đại loại như: “Mọi tranh chấp phát sinh sẽ được giải quyết bằng trọng tài.”
Nghe thì có vẻ rất hợp lý. Thậm chí, nhiều người còn mặc định rằng: cứ có điều khoản này thì khi có tranh chấp, đưa ra trọng tài là xong.
Nhưng thực tế lại không đơn giản như vậy.
Có những doanh nghiệp đã mất rất nhiều thời gian, chi phí để theo đuổi một vụ tranh chấp tại trọng tài, để rồi cuối cùng nhận ra một điều: Trọng tài… không có thẩm quyền giải quyết vụ việc đó.
Điều đáng nói là, lỗi không nằm ở việc họ không có điều khoản trọng tài. Mà nằm ở chỗ họ không hiểu đúng một khái niệm rất cơ bản: Thẩm quyền của trọng tài thương mại.
>>> Nếu bạn đang soạn hợp đồng hoặc sử dụng điều khoản trọng tài theo “mẫu có sẵn”, bạn nên kiểm tra lại tính phù hợp của nó với từng loại tranh chấp cụ thể. Bạn có thể tham khảo thêm tại Toplaw.com.vn để tránh những rủi ro không đáng có.
Khi điều khoản trọng tài “có mà như không”
Có một thực tế khá phổ biến: doanh nghiệp rất chú trọng đến nội dung hợp đồng (giá cả, nghĩa vụ, thanh toán…), nhưng lại xem nhẹ điều khoản giải quyết tranh chấp.
Và điều này chỉ thực sự trở thành vấn đề khi… tranh chấp xảy ra.
Một ví dụ thực tế:
Một công ty ký hợp đồng hợp tác đầu tư với đối tác. Trong hợp đồng có điều khoản:
“Mọi tranh chấp phát sinh sẽ được giải quyết bằng trọng tài thương mại.”
Khi mâu thuẫn xảy ra, công ty này lựa chọn trọng tài vì nghĩ rằng:
- Nhanh hơn Tòa án
- Bảo mật hơn
- Linh hoạt hơn
Nhưng khi nộp đơn, vấn đề phát sinh.
Sau khi xem xét hồ sơ, phía trọng tài cho rằng: Tranh chấp này không thuộc phạm vi trọng tài thương mại.
Lý do? Nội dung tranh chấp liên quan đến quyền sử dụng đất – một lĩnh vực có quy định pháp lý riêng và không phải lúc nào cũng được giải quyết bằng trọng tài.
Kết quả:
- Hồ sơ không được thụ lý
- Doanh nghiệp phải chuyển sang Tòa án
- Mất thêm thời gian, chi phí và công sức
Điều đáng nói là: Nếu hiểu đúng thẩm quyền ngay từ đầu, họ đã không rơi vào tình huống này.
Thẩm quyền trọng tài không chỉ nằm ở “thỏa thuận”
Nhiều người khi nói đến trọng tài thường chỉ nghĩ đến một yếu tố: có điều khoản trọng tài hay không.
Nhưng trên thực tế, thẩm quyền của trọng tài được quyết định bởi nhiều yếu tố hơn thế.
Nếu nhìn một cách đầy đủ, có thể hiểu đơn giản: Trọng tài chỉ có quyền giải quyết tranh chấp khi “đúng người – đúng việc – đúng cách”.
Nghe có vẻ trừu tượng, nhưng nếu tách ra thì rất dễ hiểu.
“Đúng người” – tức là phải có thỏa thuận trọng tài hợp lệ
Đây là điều kiện đầu tiên và bắt buộc.
Không có thỏa thuận → không có trọng tài.
Nhưng điều quan trọng hơn là: Không phải cứ có thỏa thuận là đủ.
Một điều khoản viết không rõ ràng, mâu thuẫn, hoặc không thể thực hiện trên thực tế cũng có thể bị coi là vô hiệu.
Ví dụ:
- Không xác định được cơ quan trọng tài
- Ghi sai tên tổ chức
- Điều khoản mâu thuẫn với các phần khác của hợp đồng
Những lỗi này khi ký thì không ai để ý. Nhưng khi tranh chấp xảy ra, chúng lại trở thành “điểm chết”.
“Đúng việc” – tranh chấp phải nằm trong phạm vi trọng tài thương mại
Đây là phần quan trọng nhất, và cũng là phần dễ bị hiểu sai nhất.
Trọng tài thương mại – đúng như tên gọi – chủ yếu giải quyết: Các tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại.
Nói cách khác, đó là những tranh chấp:
- Liên quan đến hợp đồng kinh doanh
- Gắn với mục đích sinh lợi
- Phát sinh giữa các chủ thể có yếu tố thương mại
Nhưng vấn đề nằm ở chỗ: Không phải tranh chấp nào “có tiền” cũng là tranh chấp thương mại.
Có những tranh chấp:
- Liên quan đến quyền sử dụng đất
- Liên quan đến nhân thân
- Hoặc thuộc lĩnh vực pháp luật có quy định riêng
thì cần được xem xét rất kỹ trước khi đưa ra trọng tài.
“Đúng cách” – thỏa thuận phải có khả năng thực thi
Đây là yếu tố mà nhiều người không nghĩ đến.
Có những điều khoản trọng tài nhìn qua thì rất “đẹp”, nhưng khi áp dụng lại không thể triển khai.
Ví dụ:
- Không xác định được địa điểm giải quyết
- Không thể thành lập Hội đồng trọng tài
- Các bên không thống nhất được cách thức tiến hành
Khi đó, dù về lý thuyết có thỏa thuận, nhưng trên thực tế: Trọng tài vẫn không thể giải quyết tranh chấp.
Ranh giới của trọng tài thương mại: Không phải lúc nào cũng rõ ràng
Một trong những khó khăn lớn nhất khi áp dụng trọng tài là: Ranh giới của nó không phải lúc nào cũng “rõ như sách giáo khoa”.
Có những tranh chấp rất dễ xác định:
- Hợp đồng mua bán hàng hóa → chắc chắn thuộc trọng tài
- Hợp đồng dịch vụ → thường thuộc trọng tài
Nhưng cũng có những trường hợp “lưng chừng”:
- Hợp đồng hợp tác đầu tư
- Giao dịch liên quan đến tài sản đặc biệt
- Tranh chấp có yếu tố dân sự xen lẫn thương mại
Trong những tình huống này, nếu không phân tích kỹ: Rất dễ chọn sai cơ chế giải quyết.
Và sai lầm này thường chỉ lộ ra khi tranh chấp đã xảy ra – tức là lúc đã “quá muộn”.
>>> Trong thực tế, nhiều doanh nghiệp không sai về nội dung tranh chấp, nhưng lại mất thời gian chỉ vì chọn nhầm phương thức giải quyết. Bạn có thể tham khảo thêm tại Toplaw.com.vn để được định hướng phù hợp với từng trường hợp cụ thể.
Vì sao doanh nghiệp thường nhầm về thẩm quyền trọng tài?
Nếu nhìn lại các hợp đồng trong thực tế, có thể thấy một số nguyên nhân khá phổ biến:
Thói quen dùng “mẫu có sẵn”
Nhiều doanh nghiệp sử dụng hợp đồng mẫu từ internet hoặc từ đối tác, trong đó điều khoản trọng tài đã được viết sẵn.
Và họ giữ nguyên mà không kiểm tra xem: Điều khoản đó có phù hợp với loại tranh chấp của mình không.
Tâm lý “trọng tài là giải pháp tốt hơn”
Không thể phủ nhận rằng trọng tài có nhiều ưu điểm: nhanh, linh hoạt, bảo mật.
Nhưng điều đó không có nghĩa là: Trọng tài phù hợp với mọi tranh chấp.
Thiếu tư vấn pháp lý từ đầu
Đây là nguyên nhân lớn nhất.
Nếu điều khoản trọng tài được soạn bởi người có kinh nghiệm, họ sẽ:
- Xác định rõ loại tranh chấp
- Lựa chọn cơ chế phù hợp
- Tránh các rủi ro về thẩm quyền
Ngược lại, nếu chỉ “chèn cho có”, thì rủi ro gần như là chắc chắn.
Kết luận
Thẩm quyền của trọng tài thương mại không phải là một khái niệm mang tính lý thuyết, mà là yếu tố quyết định việc tranh chấp có thể được giải quyết bằng trọng tài hay không.
Một điều khoản trọng tài, dù được viết đúng về hình thức, nhưng nếu áp dụng sai phạm vi thì vẫn có thể trở nên vô nghĩa khi tranh chấp xảy ra.
Hiểu đúng phạm vi trọng tài thương mại và xác định chính xác tranh chấp nào được trọng tài giải quyết sẽ giúp doanh nghiệp:
- Tránh mất thời gian khi chọn sai cơ chế
- Hạn chế rủi ro pháp lý
- Tối ưu hiệu quả giải quyết tranh chấp
Và quan trọng hơn, giúp doanh nghiệp không rơi vào tình huống “có điều khoản trọng tài nhưng không dùng được”.
>>> Nếu bạn đang rà soát hợp đồng hoặc chưa chắc chắn về thẩm quyền trọng tài trong trường hợp cụ thể, bạn có thể tham khảo tại Toplaw.com.vn để có góc nhìn chính xác và thực tiễn hơn trước khi đưa ra quyết định.
